Een tafereel dat heel wat jaren niet ongebruikelijk was: een hulpverlener en een patiënt, beiden rokend en verdiept in een gesprek. Een manier om contact te leggen en een vertrouwensband te creëren als therapeutisch moment. “Je zal misschien een goed gesprek hebben tijdens het roken, maar dat signaal willen we niet geven. Je kan door een wandeling of ander gezond gedrag ook tot gesprek en verbinding komen”, zegt Katrijn Vandamme, stafmedewerker tabak bij het VIGL. Ze begeleidde zes psychiatrische centra waaronder Sint-Amandus bij het uitwerken van een rookbeleid.
Concrete acties
Een werkgroep rookbeleid met medewerkers van verschillende afdelingen, (ex-)rokers, artsen, vakbondsleden en verpleegkundigen ontwikkelde voor PC Sint-Amandus een gemeenschappelijke visie en concrete acties. Borden en wegmarkering duiden aan dat het centrum rookvrij is, roken kan enkel in de afgebakende rookzones, er worden geen rookwaren meer verkocht, de huisarts van het centrum bevraagt het rookgedrag van de patiënt tijdens een intakegesprek en motiveert richting rookstop. Dat laatste kan via psycho-educatie, nicotinevervangende middelen en eventueel medicatie. Binnenkort start er ook een samenwerking met een vaste tabakoloog. Dit rookbeleid richt zich zowel op medewerkers, zorgvragers als bezoekers.
Binnen PC Sint-Amandus wordt rookstopbegeleiding steeds meer opgenomen in het behandelplan van de patiënt. Een van de zorgafdelingen schakelde al over naar een volledig rookvrije werking. Patiënten kunnen er niet meer roken op de eigen afdeling, maar maken een kleine wandeling naar één van de centrale rookpunten op het domein. Deze extra drempel leidt tot minder roken of zelfs rookstop. Daarnaast is het een inspirerend voorbeeld voor andere afdelingen.
Voorbeeldfunctie en draagvlak
Een cruciale factor voor een succesvol rookbeleid is het draagvlak bij medewerkers. Vandamme benadrukt het belang van de voorbeeldrol van zorgverleners. Deze rol wordt nog al te vaak geminimaliseerd. “Als een medewerker zelf stopt met roken en patiënten meeneemt in dat verhaal, werkt dat ongelooflijk motiverend. Maar als medewerkers meeroken met patiënten, geef je net het tegenovergestelde signaal.”
Geen controle, maar zorg
“We willen niet stigmatiseren. De roker is niet de vijand, de tabaksverslaving is dat wel,” zegt Vandamme. “Een rookvrij centrum straalt zorg uit, geen controle. Kies bewust voor positieve communicatie om dat te bereiken. Formuleer je boodschap positief. Zeg: we vinden gezondheid belangrijk, daarom ondersteunen we rookstop. En vermijdt de melding: verboden te roken.
Blijf leren
Het einddoel? Een rookvrije psychiatrische zorg, waar rookstop deel uitmaakt van elk behandelplan zoals in het Verenigd Koninkrijk. Als rookstop daar niet lukt, viseert men niet de patiënt. Maar ze stellen zich de kritische vraag: waar falen wij in ons behandelplan waardoor het de patiënt niet lukt om te stoppen. We merken in Vlaanderen stilaan die shift. Maar Vandamme relativeert ook. “Worstelen hoort erbij. Niet alles lukt meteen en dat hoeft ook niet. Belangrijk is dat je blijft leren, evalueren en zo stap voor stap vooruit gaat.”
(*) Gezondheidsenquête Sciensano (2023-2024) bij Belgische bevolking van 15 jaar en ouder.
Uit Amandus dec. 2025 – Lees hier het volledige magazine.